با سلام خدمت دوستان و سروران عزیز . امروز قسمت دوم و پایانی تحلیل فیلم " شوکران " را در وبلاگ قرار می دهم . امیدوارم که پیگیران و علاقه مندان این وبلاگ که همواره با کامنتهای پر از مهر و محبتشان بنده را شرمنده می کنند ، از این مطلب مفصل نهایت لذت و استفاده را ببرند . به قول استاد خودم ، جناب آقای گلمکانی ، مطالب یک وبلاگ باید مختصر و کوتاه باشد تا مانع از خستگی بازدید کننده شود ؛ اما برای " شوکران " قضیه متفاوت است . لااقل برای من به عنوان یک " شوکران باز " خیلی فرق می کند . من در همه این سالها می خواستم به نوعی ادای دینی کرده باشم به لحظات بسیار خوبی که با این شاهکار بهروز افخمی داشته ام . به همین دلیل پیشاپیش از طولانی بودن این مطلب عذرخواهی می کنم . امیدوارم لااقل برای " شوکران بازهای حرفه ای " خوشایند و تداعی کننده خاطرات خوبی که با این فیلم داشته اند ، باشد . اگر هم قصور و نقصانی در این تحلیل مشاهده می کنید به بزرگی خود ببخشایید و بنده را از نظرات کارشناسانه و نقادانه ی خود محروم نفرمایید .
** شوکران ، فیلمی برای تمام فصول ( قسمت دوم و پایانی )
همانطور که قبلا خدمت دوستان عرض کرده بودم فیلم را به سه فصل اساسی تقسیم کرده ام که درقسمت اول تحلیل ، فصل اول فیلم را که شامل سیزده دقیقه ی ابتدایی آن بود ، بررسی کردم . حال با همراهی هم به تجزیه و تحلیل فصل دوم و سوم فیلم می پردازیم .
* فصل دوم :
این فصل که حدود چهل دقیقه از زمان فیلم را شامل می شود ، با رسیدن هراسان محمود در زیر باران به بیمارستان آغاز می شود . اولین مرتبه ای که بیننده سیما ریاحی ( هدیه تهرانی ) را می بیند ، او با روپوشی سرمه ای رنگ به صورتی فلو از عمق تصویر به سمت بیننده و محمود بصیرت می آید . راه رفتن او در این سکانس شبیه به نرس های خسته ی کشیک شب است . دیالوگ های نوشته شده در این سکانس برای این سر پرستار و طرز ادای آنها به وسیله ی هدیه تهرانی چنان خوب و قابل ملاحظه می باشد که تماشاگر بلافاصله و بدون هیچ گونه پیش داوری حاضر به همراهی با می شود . دیالوگ زیبای " مرده ها رو می برن سردخونه " در جواب سوال محمود مبنی بر زنده بودن مهندس خاکپور برای همیشه در یاد دوستداران شوکران باقی مانده است . از این پس کارگردان و فیلمنامه نویس با کمک بازی محشر هدیه تهرانی یک سری نشانه های ظریف ، چه در قالب دیالوگ و چه در قالب تصویر ، دال بر عشوه گری ها و شیطنت های کاراکتر مزبور خلق می کنند که از آن به عنوان " نشانه های شیطنت آمیز بودن رفتار شخصیت سیما " عنوان و همانند " غافلگیری های هیچکاکی " فیلم بر شمرده می شود . البته کارگردان و فیلمنامه نویس از این نشانه های شیطنت آمیز سیما منظور و هدفی دارند که به نوعی در غافلگیری های هیچکاکی فیلم ادغام شده است و در آخر فیلم به خوبی برای بیننده آشکار می شود.
در سکانس بعد که در رستوران بیمارستان می گذرد عرب نیا با تبحری مثال زدنی سنگینی و عذاب را در زیر نگاههای سرد و شیطنت بار هدیه تهرانی نشان می دهد . زن که متوجه شده لحن صحبت محمود آمیخته به شهوت است سعی دارد با خونسردی به عشوه گری برای مرد بپردازد . ضمن اینکه وقتی زن می فهمد که محمود دارای همسر است با دیالوگ " چه خوب " اولین نشانه را از شیطنت به ظاهر ذاتی خود بروز می دهد . پاسخ کنایه آمیز زن را در جواب سوال محمود مبنی بر اینکه آیا مهندس خاکپور به اهدای کلیه احتیاج دارد ( به گروه خونیتون می خوره ؟ ) می توان دومین نشانه ی شیطنت آمیز شخصیت به یاد ماندنی " سیما ریاحی " عنوان کرد . هدیه تهرانی حتی در معرفی نام شخصیت با ظرافتی خاص نشانه ای دیگر ( نشانه ی سوم ) را از شیطنت ظاهری این کاراکتر به نمایش می گذارد ؛ جایی که با عشوه ای خاص خود را معرفی می کند : " سیما ... سیما ریاحی " . اولین گام جدی نیز در رابطه با لغزش اخلاقی محمود بصیرت و در مواجه با کاراکتر سیما ریاحی در همین سکانس برداشته می شود ، جایی که او به سیما تعارف می کند تا او را برساند .
سکانس بعدی محمود را خواب آلود در ماشین می بینیم که توسط مردان حاضر در اتومبیلهای گذری مورد نیش و کنایه قرار می گیرد . کنایه هایی که به نوعی نمایانگر تفکر مردان از خوشگذرانی و روابط پنهانی معمول است که بخشی از آن توسط محمود در آینده بالفعل می شود . محمود که در هتلی اتاق گرفته ، در سکانس بعد با رییس دفتر وزیر صحبت می کند و چه کنایه ی ظریفی است محمود ، نماینده ای از نسل انقلاب ، به طور موقت در هتل انقلاب سکنی می گزیند . نکته ی قابل ملاحظه ای در این بین که در رابطه با بازی عرب نیا در این سکانس می توان اشاره کرد ، لبخند حاکی از مقام پرستی و موقعیت طلبی محمود بصیرت است که پس از آگاهی از انتصابش به سرپرستی کارخانه و حل شدن مسائل مالی شرکت بر لبانش نقش می بندد . تا این جا بیننده قضایای کارخانه را به عنوان خط اصلی داستان می پنداشت اما حال بی آنکه خود بفهمد در مسیر داستانی دیگری قرار می گیرد. البته اشاره ی رییس دفتر وزیر به عمدی بودن تصادف مهندس خاکپور به عنوان داستانکی فرعی در ذهن بیننده باقی می ماند و حس تعلیق او در رابطه با قضایای کارخانه و خریداران ناشناس آن بیدار خواهد ماند . بلافاصله پس از آگاهی تماشاگر از احتمال عمدی بودن تصادف مهندس خاکپور سکانس به تصویری از اتومبیل مچاله شده ی مهندس قطع می شود که نگاه حسرت بار محمود به آن می تواند کنایه ای ظریف از جا ماندن و له شدن افرادی از جنس مهندس خاکپور باشد که همسویی با موج مدرنیته شدن جامعه برایشان دشوار و طاقت فرسا است . سکانس های بعد از آن محمود را در مقابل درب منزل و سپس ساعاتی بعد در داخل خانه می بینیم . این سکانسها نکته ی قابل اشاره ای ندارند جز دیالوگی که عرب نیا با لبخند دلنشینش در جواب سوال برادرش ، احمد ، می گوید : " می خوام کارخونه رو جوری راه ببرم تا چشم حسود بترکه " که بار دیگرتاکیدی از سوی کارگردان و فیلمنامه نویس مبنی بر حس قدرت طلبی و زیاده خواهی محمود است .
سکانس بعدی در بیمارستان می گذرد و از لحاظ شکل گیری رابطه ی میان محمود و سیما بسیار مهم است . در این سکانس سیما حاضر به همراهی با محمود در خرید برای خانواده اش می شود . شخصیت سیما آشکارا و با بهره گیری از ظرافتهای ریز و نادیدنی بازی هدیه تهرانی کاراکتر متزلزل محمود بصیرت را در چنبره ی عشوه گری های خود قرار می دهد . کافیست توجهی دقیق به نگاههای هدیه تهرانی به اطرافش داشته باشیم که این نگاهها با لبخندی شیطنت بار همراه است و می توان آن را به عنوان چهارمین نشانه از شیطنت های کاراکتر سیما برشماریم . دومین گام متزلزل محمود جهت کشش به سمت سیما در دیالوگ کوتاه و موجز " من که از خدامه ..." و در جواب اعلام همراهی سیما برداشته می شود . در سکانس پس از آن که سیما وارد اتومبیل محمود می شود جمله ی " بریم " را که در قسمت اول تحلیل به تفصیل در مورد آن صحبت و از آن به موتیفی برای کشش محمود به سمت زنان یاد شد . در همین سکانس سیما که در حال تلفن با مردی به نام محمود متوجه اسم کوچک محمود بصیرت می شود با طنزی دلپذیر می گوید : " شما تا اطلاع ثانوی مهندس بصیرت باشین ... خب ؟ " که آن را هم می توان به عنوان پنجمین نشانه از شیطنت کاراکتر سیما در فیلم قلمداد کرد . در سکانسهایی که محمود در معیت سیما به خرید برای خانواده اش میرود بار دیگر نشانه هایی از شیطنت های کاراکتر سیما را می توان به عینه مشاهده کنیم . از جمله ی این نشانه ها می توان به دیالوگ خاطره انگیز و ماندگار " اوه اوه اوه یعنی تخفیف بدین " اشاره کرد ( این نوع دیالوگ های به ظاهر معمولی و شاید در نظر عده ای بی معنا جملاتی ماندگار برای شوکران بازها و شوکران دوستان حرفه ای است ) یا به جمله ی " آخ جون دلم خنک شد " او در واکنش نسبت به تصادف دو ماشینی که هیچ شناختی نسبت به رانندگان آنها ندارد . این دو دیالوگ که با نحوه ادای خوب هدیه تهرانی همراه است ، دو نشانه ی خوب دیگر از شیطنت های خلق شده برای کاراکتر سیما است . جا دارد به نکته ی ریز و نهفته در خرید اسباب بازی در مغازه از سوی محمود و سیما اشاره شود . سیما به ظاهر زنی می نماید که تنها به فکر نزدیکی به مردها و ویرانی زندگی آنهاست و محمود مردی نمونه و اخلاق گرا به نظر می رسد ، اما با روند پیشرفت داستان و رو شدن بخش دیگری از ماهیت وجودی شخصیتهای اصلی ، حس محمود و سیما در خرید عروسک کاملا منطقی جلوه می کند . سیما با توجه به حس زنانگی و مادرانه اش عروسکی زیبا و بچگانه را انتخاب می کند و محمود عروسکی فضایی و نابهنجار را برمی گزیند . حتی می توان این نوع انتخاب عروسک را تجسم آنها و احساسشان نسبت به کودکی دانست که سیما بعدها از محمود در شکم نگاه می دارد. بعد از این سکانس محمود و سیما را در حال سوار شدن بر اتومبیل محمود می بینیم . اتومبیل محمود درست در جایی پارک شده که پیش از این و یکبار دیگر هم در فصل اول فیلم و در جایی که محمود به همراه خانواده اش از سینما و خرید بازگشته اند ، پارک شده بود . حتی نحوه ی دکوپاژ افخمی برای این سکانس / پلان هیچ تغییری نکرده است . در واقع تعمد در این نوع انتخاب زاویه ی دوربین ، قرینه سازی مورد نظر کارگردان است که ازاین زاویه یکبار محمود خانواده دوست و سنت گرا را مشاهده می کنیم و بار دیگر او را در پی هوس و گناه .
سکانسهای بعد به نزدیک شدن محمود و پا گذاشتن او به حریم خصوصی سیما می پردازد . در مقابل خانه ی سیما ، وقتی او از محمود می خواهد تا ماشینش را پارک کند و همراه او به بالا بیاید ، صدای زنگ هشدار اتومبیل محمود به صدا در می آید که در واقع این زنگ ، هشدار کنایه آمیزی برای آگاه نمودن محمود از خطرافتادن در ورطه ی سقوط اخلاقی است ( در فصل اول نیز صدای زنگ هشدار سرعت ماشین محمود را شنیده بودیم که در آنجا به تفصیل درباره ی آن صحبت شد ) . در خانه ی سیما به بیوه بودن او پی می بریم و یک گام دیگر برای شناخت بیشتر سیما همراه با محمود ، و نه جلوتر یا عقب تر از او ، بر می داریم . چه اجرای ظریفی در بازی عرب نیا وجود دارد وقتی که سیما می گوید این خانه ی تقریبا شیک و مجلل متعلق به شوهرش است و عرب نیا در هنگام نشستن خشکش می زند و بلافاصله سیما می گوید که البته شوهر سابقش صاحب این خانه بوده ، عرب نیا به داخل مبل فرو می رود و پا روی پایش می اندارد و آسودگی خاطرش به خوبی در چشمانش موج می زند . در این سکانس چه نگاههای زیبا و پرمعنایی بین عرب نیا و تهرانی در سکوتی چند ثانیه ای پس از شنیدن زندگی سیما رد و بدل می شود ؛ از آن نگاههایی که باید بارها آن را دید و از آن حظ بصر برد . نکته ی قابل اشاره ای که در این سکانس از حیث زیبایی شناختی گفتاری می توان در آن یافت ، دیالوگ " خیلی قشنگه " است که توسط سیما در پاسخ به هدیه ی محمود که یک روسری می باشد ، ادا می شود . نحوه ی ادای این دیالوگ به ظاهر معمولی توسط هدیه تهرانی با لحنی کودکانه وکمی شیطنت آمیز همراه است که پس از گفتن جمله ی " الآن حاضر میشم ... " جلوه ای خاص به شخصیت سیما می بخشد که با پس زمینه ای که بیننده از او در ذهن خود پرورانده است ، از این کاراکتر فردی مرموز با انگیزه هایی تقریبا نامشخص می سازد ، ضمن اینکه طرز بیان همین یک جمله به شیطنت آمیز بودن نقش کمک می کند و آن را می توان نهمین نشانه ی ریز و جزیی در این زمینه برشمرد .
سکانس بعد نیز از جمله فصول مهم و در عین حال جالب توجه فیلم است . دو کاراکتر اصلی ما به رستورانی شیک می روند . لایه هایی ازطنز کلامی در گفتگوهای میان محمود و سیما به چشم می آید که مهمترین آنها شوخی بامزه ی " چیپس قورباغه " است که یکی دیگر از موتیف های به یاد ماندنی برای هواداران پر و پا قرص فیلم به شمار می رود . نکته ی طنزآلود دیگری که در این سکانس قابل اشاره می باشد ، شیطنت عرب نیا در ادای دیالوگهایش در جواب سوالهای سیما مبنی بر مقید بودن او به انجام مناسک و فریضه های دینی است که فوق العاده ظریف و به جا می نمایاند. اتفاق مهمی که در این سکانس به وقوع می پیوندد و از لحاظ منحنی دراماتیک داستانی هم بسیار مهم جلوه می کند ، پیشنهاد جدی محمود نسبت به صیغه کردن سیما است که با واکنش تمسخرآمیز طرف مقابلش روبرو می شود و در واقع کنایه و پاسخی ظریف به هوسرانی محمود است که سعی دارد آن را در زیر نقاب اعتقادات به ظاهر دینی اش پنهان کند و این خنده و تمسخر سیما را بلافاصله با قطعی زیبا در تدوین و در اتومبیل محمود ادامه دار می بینیم . محمود خیلی خونسرد و در کمال خوشی و البته برای نیل به پاسخ به هوای نفسانی خود از دائمی بودن این ازدواج موقت در آینده صحبت می کند . ادعایی که خیلی زود آن را فراموش می کند و زیر پا می گذارد . دو نمای رو به پایین هم از اتومبیل محمود داریم که چراغ قرمز را می گذراند و در واقع اشاره ی ریز و پرمعنای کارگردان به عبور محمود از خط قرمزها و تابوهای اخلاقی است . این گذر محمود قرینه ای زیبا برای رعایت قوانین و احترام او به چراغ راهنمایی در یکی از سکانسهای ابتدایی فیلم است که در قسمت اول تحلیل فیلم ذکر آن شد . هنگامیکه آنها به مقابل خانه ی سیما می رسند دیالوگها و نگاههای ظریفی میان دو شخصیت / بازیگر رد و بدل می شود . سیما در جواب سوال محمود مبنی بر اینکه چرا نمی تواند به ابن جریان جدی فکر کند ، پاسخ می دهد : " شاید به خاطر اینکه جدی تر از اینا فکر می کردم ... " که می تواند مقصود او از ازدواج دائم با محمود باشد . همین یک جمله کافیست که تماشاگر آماده برای قضاوت ، برایش مسجل شود که با یک شیطان مجسم یا همان فمی فتال آشنا که بارها نمونه های آن را در تاریخ سینما مرور کرده ، روبروست و نقش او در این میان تخریب بنیان و کانون گرم خانواده ی محمود است که کارگردان با فضاسازی های خوبش در ابتدای فیلم ، بیننده را نسبت به این خانواده حساس و دلسوز کرده است . محمود خیلی راحت اسیر خواهش نفسانی خود می شود و چه مکث زیبایی دارد دوربین نعمت حقیقی بر درب منزل سیما ، که محمود آن را به روی ما می بندد و اجازه ی سرک کشیدن را به بیننده نمی دهد . در واقع افخمی محدودیت سینمای ایران را در نمایش صحنه های بی پروا با یک میزانسن صحیح که بار هنری اش بسیار والاتر از نشان دادن مستقیم آن صحنه هاست ، جبران می کند .
بلافاصله پس از این سکانس محمود را فردا صبح در حال پوشیدن لباس در منزل سیما می بینیم . دیگر برای بیننده مسجل شده که محمود ، شب را تا صبح با سیما گذرانده و دیگر آن مرد نمونه و پاستوریزه سکانسهای ابتدایی فیلم نیست که خود را کبریت بی خطر خطاب می کرد . سیما در تماس تلفنی با محمود نهمین نشانه ی شیطنت را در طول آشنایی بیینده و محمود با او از خود بروز می دهد . این شیطنت کلامی در قالب دیالوگ بامزه و کنایه دار " از طرف من به خانومت تولدشو تبریک بگو ... بهش بگو آقاشون خیلی نازه ، مواظب باشه قرش نزنن ! " خود را نشان می دهد که می توان گفت به نوعی سیما قدرتش را در کشاندن محمود به سمت خود به رخ او می کشد و همسرداری ترانه را که متعلق به طبقه سنتی و معمول جامعه است ، با تمسخر به چالش می برد . خاطره انگیزترین دیالوگ برای دوستداران بیشمار " شوکران " در این سکانس و از زبان سیما شنیده می شود : " گوشی رو بذار بگو خداحافظ "
سکانس بعد از حیث غافلگیری تماشاگر دارای قدرت فراوانی است . سیما سوار اتومبیل مردی می شود و ذهن بیننده را برای متهم ساختن سیما به رابطه ی پنهانی همزمانی به خود مشغول می کند ، اما بلافاصله با چهارمین غافلگیری هیچکاکی فیلم روبرو می شود . این مرد همان محمود ( محمد صالح علا ) است که قبلا صحبت تلفنی سیما با او را دیده بودیم . محمود که خود را " بچه محل " سیما می خواند ، داروهای مهندس خاکپور را تهیه کرده است ؛ با این حال این ذهنیت منفی در تماشاگر نسبت به روابط پنهانی سیما باقی می ماند . اما نکته ی دیگری که در این سکانس باعث بهت و حیرت بیننده می شود ، اینست که محمود برای سیما سه لول تریاک فراهم کرده است . بیننده دیگر نمی داند با این شخصیت سیما چگونه در ذهن و باطن خود رفتار کند . از طرفی با نشانه ها و فاکت های زیادی که از سوی کارگردان و فیلمنامه نویس و بازیگر دال بر شیطانی بودن کاراکتر ایجاد شده ، روبروست و از سویی دیگر آنقدر این شخصیت به کمک عوامل فوق خوب تصویر و پردازش شده که بیننده نمی تواند خط بطلانی بر ماهیت وجودی سیما بزند . در واقع افخمی با هوشمندی تماشاگر را در برزخ تردید و قضاوت نگاه می دارد . بار دیگر در سکانس بعد که سیما در رستوران منتظر محمود است ، او را در حال صحبت با تلفن و با مردی دیگر می بینیم که در واقع می توان آن را تیری خلاص از سوی افخمی به سمت تماشاگران قلمداد کرد و بیننده در برابر پیچیدگی این شخصیت به یاد ماندنی کاملا تسلیم می شود . نکته ی دیگری که در این سکانس باید به آن اشاره کرد دیالوگ حاکی از کدروت سیما از محمود است که به نوعی نشان می دهد که سیما هم در همین مدت زمان کوتاه به خوبی محمود و تفکرات و اندیشه های به ظاهر سنتی او را شناخته و سعی دارد با مقداری ناز و عشوه آن را به محمود گوشزد کند . دیالوگ سیما به این قرار است : " متشکرم قربان ... امیدوارم همیشه از کنیزتون راضی باشین ... " . جا دارد از تغییر نگاه و میمیک چهره ی عرب نیا در واکنش به دیالوگهای هدیه تهرانی در این سکانس که بسیار عالی شده است ، تقدیر شود .
سکانسهای بعد که به راهی شدن محمود به خانه اش و آشنایی تماشاگر با زندگی واقعی سیما می پردازد از حیث منحنی حرکتی داستان و نیز غافلگیری های مورد نظر کارگردان و فیلمنامه نویس اهمیت به سزایی دارد . در این سکانسها تماشگر با چندین غافلگیری پی در پی روبرو می شود . اولین غافلگیری در این فصول که پنجمین غافلگیری هیچکاکی فیلم نیز به شمار می آید آگاهی تماشاگر از محل سکونت واقعی سیما است . سیما دختری جنوب شهری است که به همراه پدرش در خانه ای قدیمی در میدان خراسان سکونت دارد . از خلال صحبتهای او با پدرش ششمین غافلگیری هیچکاکی را شاهدیم . آن خانه ای که سیما به عنوان یادگاری از همسر سابقش یاد کرده بود ، در واقع خانه ی یکی از دکترهای بیمارستانی است که به سیما به قول خودش اطمینان کرده و به دست او سپرده و در واقع به قول پدر سیما ، او در آنجا به نوعی سرایداری می کند . واقعیت دیگری که به عنوان هفتمین غافلگیری هیچکاکی فیلم با آن روبرو می شویم ، اینست که سیما در سکانس قبل در رستوران با پدرش در حال صحبت بوده و خبری از ارتباط پنهانی او با مرد دیگری نیست ؛ هر چند که کمی لحن صحبت هدیه تهرانی در آن سکانس و جملاتی که به زبان می آورد اغراق آمیز است و با صحبتهای معمول میان یک پدر و دختر همخوانی چندانی ندارد . با اینکه تماشاگر از این امر که سیما با مرد دیگری رابطه ندارد ، آگاه می شود و نسبت به ذهنیت قبلی خود کمی کوتاه می آید ، ولی نمی تواند از موضع خود نسبت به شیطان بودن سیما روی گرداند ؛ به خصوص که در پایان این سکانس و در حالیکه تنها صدایش را می شنویم با لحنی عشوه آمیز خطاب به پدرش می گوید : " الهی من پیشمرگت شم ... خدا سایه تو از سرم کم نکنه ... " . نکته ی فنی قابل اشاره در این سکانس نورپردازی استاد حقیقی است که سایه ی پدر را بر روی چهره ی هراسان و کمی ترسان سیما در راه پله ی خانه بدون اغراق های معمول می اندازد و به خوبی حس احترام آمیخته به ترس سیما از پدرش را نمایان می کند . نگاههای تهرانی در این سکانس که توام با کمی هراس و در عین حال حق به جانب بودن است ، قابل ملاحظه می باشد. بلافاصله خانه ی محمود را شاهد هستیم که در آن جشنی کوچک و خانوادگی به مناسبت سالروز تولد ترانه گرفته شده است . دوربین این بار برخلاف سکانسهای آغازین فیلم به جمع آنها نزدیک نمی شود و از پشت پنجره شاهد شادی خانواده ی محمود هستیم ؛ گویی که بیننده می داند که این زندگی دیگر آن محفل کوچک و گرم و صمیمی اوایل فیلم نیست و کارگردان ترجیح می دهد بیننده را همان بیرون از خانه نگاه دارد . در سکانس بعد سیما را می بینیم که از تلفنی عمومی سراغ محمود را می گیرد که در جمله ای که به کار می برد رگه ای از شیطنت های معمول پرسوناژش را به خوبی نشان می دهد ، جایی که می گوید : " پس حتما سری به بیمارشون می زنن " . تاکید تهرانی بر کلمه ی " بیمارشون " که با ته لبخندی همراه است به اضافه ی لبخندی که در سکانس بعد و پس از رسیدن به خانه و مشاهده چراغ روشن آن می زند ، را می توان به عنوان دهمیننشانه ی شیطنت آمیز بودن پرسوناژ سیما قلمداد کرد . تصویر فید می شود و کلمه ی " پاییز " را بر تصویری سیاه شاهدیم . حال دیگر می دانیم که از بهار تا پاییز فاصله ی زمانی رابطه ی میان محمود و سیما بوده و افخمی دیگر نخواسته تاکیدی بر جزییات این رابطه داشته باشد و ترجیح داده با همین میان نویس داستان را به سمت و سوی مورد نظرش سوق بدهد .
پس از این میان نویس ، تماس تلفنی سیما با محمود را شاهدیم . سیما از کم توجهی محمود نسبت به خود شکایت دارد . حال با همین یک دیالوگ می فهمیم که محمود اولین گام را در جهت به تزلزل کشاندن رابطه اش با سیما برداشته است . زمانی که سیما در پای تلفن تهدید می کند که خود را می کشد ، بیننده علیرغم اینکه همواره سیما را مورد شماتت قرار داده ، همراه با محمود در تعلیق فرو می رود . این نوع تعلیق که محمود اخلاق گرای ابتدای فیلم را وادار به دروغ می نماید و به منشی اش عنوان می کند که به دلیل وخامت حال مهندس خاکپور باید به تهران برود ، از جنس تعلیق های هیچکاکی است که کمتر در سینمای ایران شاهد آن هستیم . ازآن جنس تعلیق هایی که کارگردان از تماشاگر جلوتر گام بر می دارد و او را درگیر داستان فیلم خود می کند . اما زمانی که همراه با محمود قدم به خانه ی سیما می گذاریم پی می بریم این هم بازی شیطنت آمیزی از سوی سیما برای کشاندن محمود به تهران بوده است . در واقع این عمل سیما را می توان برآیند هشتمین غافلگیری هیچکاکی فیلم با یازدهمین نشانه ی آشکار در رفتار شیطنت آمیز سیما خواند . این رفتار شیطنت آمیز سیما را دیالوگ زیبای " اگه بخوای حرف زیادی بزنی ، دوباره خودمو می کشم ... " همراهی و تاکید می کند . در سکانس بعد که سیما ، محمود را به کنسرت گیتار برده ، با نشانه ی دوازدهم فیلم دال بر رفتارهای شیطنت بار سیما مواجه می شویم . سیما خود در اواسط کنسرت پیشنهاد ترک سالن را به محمود می دهد وهدیه تهرانی با لحنی جالب توجه و با ته لبخند همیشگی اش اظهار می دارد که " سرش رفته و از نوازنده بهتر می زند " . در این سکانس هم لبخندها و نگاههای زیبایی میان عرب نیا و تهرانی رد و بدل می شود . سکانس بعد که با ادامه ی ملودی همان موسیقی گیتار کلاسیک از سکانس قبل همراهی می شود ، بسیار نمادین و زیبا از کار در آمده است . محمود و سیما پشت به دوربین از ما آهسته آهسته دور می شوند . میان آنها خط سفیدی بر روی زمین قرار دارد که به شکلی تلویحی آنها را از هم جدا کرده است . محمود آرام و متین گام برمی دارد ، گویی که اصلا در این عالم نیست و شاید به فکر آینده و بریدن از سیما است . ولی آن طرف خط سیما با بی قراری گام برمی دارد و بی آنکه صحبتهایش را بشنویم ، پیوسته در حال حرف زدن است و عقب عقب گام بر می دارد . شاید او هم در مورد سر و سامان دادن به رابطه اش با محمود صحبت می کند .
سکانس بعد جایی است که عرب نیا به ملاقات مهندس خاکپور آمده و در حال غذا دادن به اوست . دیالوگهایی که برای حمید رضا افشار در این سکانس نوشته شده ، بسیار خوب است . این سکانس اولین مرتبه ای است که محمود از رابطه اش با سیما نزد مهندس خاکپور اظهار پشیمانی می کند و اظهار می دارد که " اصلا اهل این غلطها نیست ! " در واقع با این سکانس بیننده به وسیله ی کارگردان و فیلمنامه نویس آمادگی ذهنی لازم را برای برهم خوردن رابطه ی میان محمود و سیما پیدا می کند . درست در سکانس بعد از این سکانس است که محمود پیشنهاد سیما را برای ملاقات یکدیگر با آوردن دلایلی واهی رد می کند . ولی بر خلاف توقع محمود و بیننده ، سیما اظهار می دارد که ناهار تدارک دیده است و در واقع اولین گام را برای آنکه زنی مقید و پایبند شود، بر می دارد ؛ زنی که مورد علاقه ی مردانی از طیف محمود است . سکانس بعد را با محمود و سیما در پارک و پس از صرف ناهارهمراه می شویم . جملات خوبی بار دیگر میان این دو شخصیت اصلی رد و بدل می شود ( فیلم سرشار از دیالوگهای ماندگار و زیباست که اغلب آنها میان سیما و محمود رد و بدل می شود ). در همین سکانس سیما دومین گام را برای استحکام و تداوم رابطه اش با محمود بر می دارد و از او می خواهد که خواندن نماز را به او بیاموزد که با پوزخند معناداری از سوی محمود روبرو می شود . نگاه و لحن هدیه تهرانی وقتی در حال تقاضای این درخواست است نیز با کمی شیطنت همراه است . سکانسهای بعد از آن به ارائه ی تصاویری موازی از خرید سیما و محمود به طور جداگانه می پردازد . سیما برای نزدیک شدن بیشتر به محمود اقدام به خرید چادر می کند و حتی به چهره ی خود در آینه ی مغازه لبخندی تمسخرآمیز می زند غافل از اینکه محمود در حال خرید سکه های طلایی است که به عنوان مهریه ی سیما در نظر گرفته بود . سیما از فروشگاه برای شام شب ماهی می خرد اما همزمان محمود دسته گلی برای وداع تهیه می کند . در این بین سیما دو بار ، یکبار از فروشگاه و یکبار از یک گل فروشی با محمود تماس می گیرد و همانند همیشه با عشوه و ناز بزای او پیغام می گذارد : " الو ... محمود ... گوشی رو بردار... تنبل " که همراه است با نیم نگاهی شیطنت بار به گل فروش است که در خارج از تصویر قرار دارد. این آخرین باری است که روحیه ی سرزندگی و شیطنت را در چهره و حرکات سیما / هدیه تهرانی می بینیم .
سکانسی که سیما با چادری بر سر خود را با ذوق و شوق به داخل خانه می رساند و در کمال بهت و حیرت با مهریه اش و پیام تلفنی سرشار از عذرخواهی و پشیمانی محمود روبرو می شود . چه قاب بندی زیبایی دارد تصویر سیما که در خاموشی به روبرو خیره شده و به پیام تلفنی محمود گوش می دهد و چه اینسرت زیبائیست در نمای بعد که از دو ماهی سرخ شده درون تابه گرفته شده که آن را می توان کنایه ی ظریف کارگردان دانست از تاوانی که دو شخصیت اصلی فیلم باید در آینده بپردازند . فصل دوم فیلم به عقیده نگارنده در این سکانس ، جایی که سیما آرام در آشپزخانه نشسته و بی صدا می گرید و در حال سبزی پاک کردن سیگار می کشد و مرتب شماره ی موبایل محمود را می گیرد و تصویر آرام از او دور می شود ، به اتمام می رسد . این برای اولین بار است که سیما / هدیه تهرانی را خالی از آن شیطنت ها می بینیم و تماشاگر به نحوی با وی همذات پنداری می کند . درست در زمانی که سیما قصد دارد پوسته ی ظاهری خود را بشکند و به شکلی درآید که محمود تمایل دارد ، این محمود است که همه ی معادلات او را به هم می زند و تصمیم می گیرد که از کیان خانواده ی خود با دوری نمودن از سیما دفاع کند . به همین دلیل است که در فصل سوم تماشاگر که کم کم با سیما خود را همراه می یابد ، نمی تواند محمود و عملکرد او را به طور مطلق تخطئه کند . این چرخش های زیبای دراماتیک و پردازش صحیح دو شخصیت اصلی و خاکستری جلوه دادن آنهاست که فیلمنامه ی " شوکران " را به اثری برجسته و به یاد ماندنی در تاریخ سینمای ایران تبدیل کرده است .
* فصل سوم :
این فصل که تا پایان فیلم ادامه می یابد و حدود سی دقیقه از زمان فیلم را شامل می شود ، با نمایی سر به پایین از سیما که با گامهایی سنگین و صورتی تکیده در پیاده روی کنار بیمارستان پیش می آید ، آغاز می گردد . در ادامه و در لابی بیمارستان و سپس در پارکینگ آن ، دو شخصیت اصلی فیلم با هم روبرو می شوند و یکی از بهترین سکانسهای فیلم و به جرات یکی از به یاد ماندنی ترین سکانسهای تاریخ سینمای ایران رقم می خورد . از خلال گفته های سیما به دوری این دو به مدت چهل روز پی می بریم ، همچنین شوک اصلی که همانا باردار شدن سیما است به محمود و بیننده وارد می شود و سکانس را از این حیث می توان نقطه ی عطفی قوی در فیلمنامه حساب کرد . سکانس از لحاظ کارگردانی و نحوه ی دکوپاژ و میزانسن ، نورپردازی استاد نعمت حقیقی در پارکینگ ، تدوین و تقطیع به جای نماها بر روی چهره ی دو بازیگر اصلی و عکس العمل های رفتاری و گفتاری آنها و نیز اجرای بی نقص دو بازیگر اصلی فیلم ، بی همتاست . با این سکانس است که خط روایی داستان در مسیری تازه شکل می گیرد و پرسوناژ به ظاهراخلاق گرا و موجه محمود بصیرت ، کم کم نیمه ی تاریک وجود خود را رو می کند و شخصیت سیما ریاحی هم پوسته ظاهری خود را از هم می دراند و هسته ی وجودیش که تلفیقی از معصومیت و پناه جویی است ، به مرور نمایان می شود . اجرای دو بازیگر اصلی در این سکانس در اوج خود قرار دارد . پوزخند محمود به سیما در جواب به درخواست او برای گرفتن شناسنامه ای برای فرزند در شکمش از ریزه کاری های عالی بازی عرب نیا در این سکانس است . وچه حسی سرشار از غم ، شکنندگی و معصومیت در نگاه هدیه تهرانی موج می زند ، وقتی که دور شدن اتومبیل محمود را نظاره گر است .
در ادامه سکانسهای تعقیب سیما به وسیله ی محمود را شاهدیم ، که نحوه ی دکوپاژ آن ادای دینی به فیلم " سرگیجه " ی استاد هیچکاک است ، جایی که اسکاتی ( جیمز استوارت ) در تعقیب مادلین ( کیم نوواک ) در گورستان است . به همراه محمود بصیرت ، سیما را می بینیم که در سوار ماشین محمود می شود . نهمین غافلگیری هیچکاکی فیلم هم در اتومبیل محمود رخ می نماید . در اینجاست که بیننده پی می برد سیما تریاک را برای پدرش می خواسته و نه برای خود . این غافلگیری دیگر تنها وارد کردن یک شوک ذهنی به بیننده نسبت به خط روایی داستان نیست ، بلکه آن را می توان یک نوع غافلگیری دانست که شرمساری بیننده را هم از قضاوتهای زود بهنگام خود موجب می شود . در واقع کارگردان و فیلمنامه نویس بدون آنکه بخواهند اغراق نمایند ، زمینه سازی مناسب را برای همدلی تماشاگر با کاراکتر سیما مهیا کنند ؛ بی آنکه خود بیننده واقف به این موضوع باشد . این حس همدلی برانگیزی در بیننده با دیالوگ معصومانه ی سیما ( کاش داداشم زنده بود ) تشدید می شود . سکانس بعد در خانه ی پدری سیما می گذرد . در اینجا بار دیگر وجه سنتی یک زن شرقی / ایرانی در عملکرد سیما نمایان است . او در حال تهیه ی شام و نیز بافتن لباس برای پدر است . در این سکانس است که تکه پازل گمشده ای از گذشته ی سیما آشکار می شود . سیما زنی بیوه است که چند سال قبل همسرش جوانمرگ شده و حال پدر در حال ریز کردن لول های تریاک از رویای خود و خواب خوشبینانه اش برای سیما و آینده ی متصور او می گوید . خواب شیرین و رویای پدر با سرنوشت تراژیک سیما فاصله ای به اندازه زمین تا آسمان دارد و چه حس تلخی در بیننده به وجود می آید وقتی که سیما روی صحبتهای رویا پردازانه ی پدر عق میزند و بالا می آورد .
سکانس بعد که در خانه ی محمود می گذرد ، از طریق ترانه متوجه می شویم که سیما به بهانه ای کاری با منزل محمود تماس داشته و با ترانه صحبت کرده است . علیرغم عملکرد منفی محمود نسبت به سیما ، به دلیل همان شخصیت پردازی درست که قبلا ذکر آن شد ، بیننده نمی تواند نسبت به این تهدید غیر مستقیم سیما بی تفاوت باشد وخود را به هر حال نسبت به حفظ کانون خانواده ی محمود نگران می بیند . این نگرانی و حس تعلیق وقتی تشدید می شود که تلفن بار دیگر زنگ می زند و تماشاگر نگران می شود که مبادا سیما پشت خط باشد و باعث لو رفتن قضیه شود . اما دهمین غافلگیری هیچکاکی فیلم در این سکانس رخ می نماید وقتی می فهمیم که پشت خط گرجی ، کارگر اخراجی کارخانه ، است که در فصل اول در مورد لزوم وجود این کاراکتر سخن به میان آمد . ضمن اینکه باید به نگاههای سنگین رزیتا غفاری در این سکانس اشاره کنیم ، گویی که ترانه به قضیه به نحوی شک کرده است .
سکانس بعد جایی است که تماشاگر محمود را در حال صرف ناهار با خریداران کارخانه در رستورانی شیک می بیند و حس شک بیننده در اینکه آنها همان کسانی هستند که قصد مهار مهندس خاکپور و سپس قصد جان او را کرده بودند ، برانگیخته می شود که این شک در خلال صحبتهای آنها به مرحله ی یقین نزدیک تر می گردد . حال بیننده با بهت و حیرت محمود ، دوست صمیمی و مردی از طبقه ی مهندس خاکپور ، را می بیند که برای ارتقای موقعیت مالی و شغلی خود در حال ساخت و پاخت با آنهاست . گواه این مدعا لبخند معنادار عرب نیا است که در میان صحبتهای مرد شیک پوش درباره ی موقعیت رویایی مالی و مقامی محمود در آینده و در صورت خرید کارخانه بر لبانش نقش می بندد. کارگردان این سکانس را در حد مسائل مالی کارخانه و تلاش مذبوحانه ی محمود برای ارتقای شغلی باقی نمی گذارد و با تماس سیما با محمود به او و بیننده گوشزد می کند که مساله ی خصوصی محمود ممکن است این موقعیت اجتماعی و تا حدی رویایی او را خدشه دار کند . دیالوگ ماندگار سیما ( گوشی رو بذار بگو خداحافظ ) که به شکلی موتیف در فیلم سه مرتبه از زبان سیما شنیده می شود ، برای آخرین بار و بر خلاف دو مرتبه ی قبل با لحن تلخ هدیه تهرانی همراه است که وقتی سیما گوشی را می گذارد و زیر لب می گوید : " خداحافظ " ، که می توان آن را اتمام حجت سیما با محمود دانست .
محمود که خود به نوعی نسبت به رفتارش با سیما پشیمان و در عین حال نگران است ، در راه بازگشت به سمت خانه با تلفن به دنبال سیما می گردد که در کمال بهت و حیرت بیننده و خود محمود ، سیما را در خانه ی محمود می یابیم . این سکانس هم از لحاظ کارگردانی ، تدوین ، بازی و دیالوگ نویسی در اوج قرار دارد . دیالوگهای دو پهلو و کنایه آمیزی که از زبان سیما و در جواب سوالات آمیخته به ترس محمود شنیده می شود ، فوق العاده و موجز می باشند . در اینجاست که یازدهمین غافلگیری هیچکاکی فیلم رقم می خورد . محمود که با تهدید سیما مواجه شده ، از پدر سیما و خانه اش در میدان خراسان می گوید و تماشاگر این بار به همراه سیما است که در شوک قرار می گیرد . در اینجاست که پی می بریم فصول تعقیب سیما به وسیله ی محمود ادامه دار بوده و کارگردان و فیلمنامه نویس همه ی آن را پیش روی بیننده به نمایش نگذاشته بودند تا شوک لازم را به بیننده وارد کنند . بازی هدیه تهرانی از لحاظ تغییر میمیک صورت وقتی که با تهدید محمود روبرو می شود ، بی نظیر است . حال اتومبیل محمود را از نمایی پشت با موسیقی تعلیقی و به جای سید محمد میرزمانی دنبال می کنیم که لحظه ای داخل دالانی تاریک می شود و بیرون می آید که آن را می توان استعاره ای ظریف از سوی افخمی دانست که اشاره ای دارد به مسیری خطرناک که محمود برای تباه کردن زندگی سیما در آن گام برداشته است و بازی موش و گربه ی میان خود و سیما را به ورطه ی تهدید و خطر کشانده است . در سکانس بعد و زمانی که سیما از خانه ی محمود بیرون می آید و سوار اتومبیلی که از محمود ( محمد صالح علا ) قرض گرفته ، می شود ، اوج اسیتصال و ترس و درماندگی را در بازی هدیه تهرانی شاهدیم که او را تا مقام یک ستاره ی بی همتای بازیگری بالا می برد ؛ جایی که زیر لب با خود زمزمه می کند : " خدایا رحم کن ، رحم کن ... چرا محمود ؟! چطور دلت میاد ؟ ... مگه من چیکار کردم ؟! ... ای خدا ...! " از طرفی محمود را شاهدیم که در اتوبان لحظه ای به کناری می زند و در عملی که می خواهد انجام دهد ، مردد جلوه می کند ؛ اما سرانجام این وجه تاریک و هیولا وار وجود اوست که غالب می شود و محمود را به نزد پدر سیما می کشاند . در سکانس رویارویی محمود با پدر سیما بازی عرب نیا در ارائه ی این جنبه ی سیاه شخصیت محمود چشمگیر است و منوچهر صادقپور هم از پس بهت و استیصال نقش پدر به خوبی بر آمده است . جا دارد به تقطیع نماها که محصول دکوپاژ دیدنی افخمی و تدوین عالی مرحوم مینویی و محمد رضا مویینی است اشاره و از آن تقدیر شود که در نمایش عکس العمل بازیگران و بازتاب آن در چهره ی آنها موفق عمل می کند .
سکانس بعد محمود به خانه می رود که البته از لحاظ زمانی اشکال دارد و به خاطر بعد مسافت میان تهران و زنجان باید جای این سکانس با سکانس بعد از خود تعویض می گردید . در این سکانس کارگردان شخصیت ترانه را از حالتی خنثی خارج می سازد و با نمایش ناراحتی در رفتار او ، این کاراکتر را به احتمال رابطه ی میان همسرش با خانم ریاحی مشکوک جلوه می دهد که بازی خوب رزیتا غفاری به این امر کمک شایانی کرده است . بازی عرب نیا هم در این سکانس ، همانند اغلب فصول فیلم ، فوق العاده است و به خوبی تخلیه ی روحی کاراکتر محمود بصیرت را از بازگو کردن موضوع رابطه اش با سیما برای پدر او ، نمایش می دهد . سکانس بعد که سیما خود را به خانه رسانده و از پشت در با پدر صحبت می کند ازفصول قابل ملاحظه ی فیلم است . لحن توهین و تحقیر منوچهر صادقپور نسبت به دخترش فوق العاده از کار در آمده است و نگاه توام با نفرت و بغض هدیه تهرانی پس از طرد شدن از سوی پدر برای همیشه در ذهن دوستداران " شوکران " باقی خواهد ماند . در سکانس بعدی با محمود و ترانه در راه رفتن به تهران مواجهیم . حس شک و دلواپسی ترانه را محمود با دیالوگ بامزه ی " تا حالا چیپس قورباغه خوردی ؟ " به سخره می گیرد . از این سکانس به بعد به طور موازی و یک در میان با سیمای تنها ، زخمی و خسته از یک سو و محمود و ترانه را از سویی دیگر شاهدیم . از یک طرف محمود به ترانه نزدیک تر می شود و به نحوی دل او را به دست می آورد و شک وی را برطرف می کند و از طرفی دیگر سیما لحظه به لحظه بیشتر می شکند و به سرنوشت تراژیکش نزدیک تر می شود . محمود برای ترانه گوشواره می خرد و از تصاحب پست مدیر عامل کارخانه و نیز صدور حکم مشاور وزیر برای مهندس خاکپور برای ترانه می گوید و خوشحالی او را موجب می گردد و حس ظن او را تا حد بسیاری از بین می برد و بار دیگر با گفتن دیالوگ : " این مملکت داره عوض میشه ... من نمی خوام جا بمونم ... " بر حس جاه طلبی و تنوع خواهی خود مهر تایید می زند . از سویی دیگر سیما به پمپ بنزین می رود و گالنی را مملو از بنزین می کند و به سمت خانه ی محمود رهسپار می شود . شخصا چهره ی خسته ی هدیه تهرانی را در پمپ بنزین و زمانی که پول بنزین را با اشاره از دور برای متصدی آنجا می گذارد ، در ذهن خود بایگانی کرده ام و آن را به عنوان بهترین نمای فیلم می پندارم . زمانی که سیما در خانه ی محمود حضور دارد ، بیننده علیرغم اینکه به مرزی از قضاوت رسیده که تا حد بسیاری حق را به او می دهد ، اما در عین حال نگران خانه و زندگی محمود و تصمیم انتقامجویانه ی سیما می باشد . دو نمای فوق العاده در سکانس حضور سیما در خانه ی محمود وجود دارد . یکی نمایی تسلط آمیز بر بالا آمدن سیما از پله های مدور خانه ی محمود است و دیگری مکث چند ثانیه ای دوربین بر نمای کلوزآپ از چهره ی خسته و در هم شکسته ی سیما در اتاق خواب محمود و ترانه است که پشت این صورت در هم شکسته چه حرفهایی ناگفتنی وجود دارد . پس از به هم خوردن حال سیما از بوی بنزین و استفراغ او در دستشویی و خارج شدن عجولانه اش از خانه ی محمود که با تعجب احمد همراه است ، افخمی بیننده را در این برزخ قرار می دهد که آیا سیما اتاق خواب محمود را به آتش کشیده یا نه ؟ شکستن بغض سیما در اتومبیل و تبدیل آرام آن به گریه و ضجه ای شدید آخرین نمایی است از صورت زنی که به دنبال محبت و پناهگاهی عاطفی خود را وارد رابطه ای رو به تباهی کرد که در این بین نباید از جسارت هدیه تهرانی در به هم ریختن سیمای بازیگریش به راحتی گذشت . حال تماشاگر با دیدن نمایی از عوارضی اتوبان از دید سیما پی می برد آن نمای اول فیلم قبل از شروع تیتراژ ابتدایی ، همین نمای مذکور بوده که در واقع می توان کل فیلم را روایتی فلاش بک گونه نسبت به این برهه ی زمانی از فیلم دانست . به شکلی قرینه وار به داخل اتومبیل محمود و سیما می رویم که خندان و بی خیال از محیط اطرافشان به سمت خانه باز می گردند . گذر اتومبیلهای آتش نشانی از کنار اتومبیل محمود این تعلیق را در تماشاگر زنده می کند که این اتومبیلها برای خاموش کردن آتش سوزی احتمالی خانه ی محمود چنین با سرعت پیش می روند ، اما بلافاصله با دوازدهمین و واپسین غافلگیری هیچکاکی فیلم روبرو می شود . اتومبیل سیما است که آتش گرفته و جسد او در گوشه ای از اتوبان افتاده است و تماشاگر دیگر نمی داند در این دوزخی که کارگردان برای او خلق کرده ، چه بگوید و چه قضاوتی بکند و ترجیح می دهد نظاره گر خاموش این داستان تراژیک و تلخ باشد . سکانس پایانی فیلم یکی از بهترین پایان بندی های تاریخ سینمای ایران است . محمود از اتومبیل پیاده می شود و از تصویر خارج می گردد و ما را به همراه ترانه منتظر می گذارد و زمانی که بر می گردد با مجسمه ای بی روح و سرد مواجه هستیم که در جواب ناراحتی همسرش از وقوع حادثه به سختی صدایش در می آید و تنها می گوید : " آره ...! " . جا دارد اشاره ای شود به کنایه ی ظریف فیلمنامه نویسان در دیالوگی که برای ترانه در این سکانس نوشته اند : " آخه ... بیچاره زن و بچه اش ... " که حتی زن بودن سیما در پایان و بر اساس قضاوت اطرافیانش زیر سوال می رود و این موجود بینوا در زیربار سنگین قضاوتها و سوء استفاده ی اطرافیان و جامعه اش به شکلی ناجوانمردانه له می شود و جان خود را از دست می دهد . چقدر تلخ است شنیدن صدای دور شدن آژیر آمبولانسی که جسد سیما را می برد ، بر چهره ی بهت زده ی محمود در حین سوار شدنش در اتومبیل . اوج بازی عرب نیا در این پلان تبلور می یابد ، شاید اگر بازیگر دیگری این سکانس / پلان را بازی می کرد ، پایان شوکران اکنون چنین تاثیر گذاری فوق العاده ای نداشت . افخمی ما را در سیاهی شب اتوبان رها می کند تا بتوانیم در خلوت خود به قضاوتهای نابخردانه و عجولانه مان نگاهی بیندازیم و در سرنوشت تلخ سیما و سیماهای بسیاری که قربانی همین ناداوری ها و ناعدالتی های اجتماع می شوند ، تعمق کنیم . برخی با مقایسه ی " شوکران " با " جذابیت مرگبار " یا فیلمهایی از این جنس ، این ایراد را بر فیلم وارد می دانند که سیما وارد زندگی محمود می شود و بدون آنکه خدشه ای بر بنیان خانواده ی او وارد سازد ، به پاستوریزه ترین شکل ممکن از زندگی او کنار گذاشته می شود و بیننده راضی ازحفظ کیان خانواده ی شخصیت اصلی فیلم سالن را ترک می کند و به همین خاطر است که این دسته از افراد " شوکران " را فیلمی به شدت اخلاق مدار می خوانند . در جواب این افراد باید گفت در اینکه " شوکران " فیلمی اخلاق گرا می باشد ، شکی نیست ، ولی اگر به ادامه ی داستان نظری بیندازیم و خود را به مکنونات قلبی شخصیت محمود بصیرت نزدیک کنیم ، خواهیم دید که محمود بصیرت سکانس پایانی که به سان مجسمه ای بی روح تنها به نقطه ای خیره مانده و می داند با زنی تنها که فقط به دنبال کسب عاطفه و محبت بوده ، چه کرده است ، دیگر نمی تواند آن محمود سر زنده و شاد ابتدای فیلم باشد و سالها باید بار سنگین این عذاب وجدان را بر دوش کشد . همواره این فکر بلافاصله پس از بارها دیدن فیلم به ذهنم خطور می کند که عکس العمل محمود پس از رسیدن به خانه و دیدن میله بافتنی های سیما بر روی میز سالن خانه اش چیست ؟ اینکه گریبان بیننده پس از اتمام فیلم رها نمی شود و او در فکر و تعمق در باب موضوعات مطرح شده در فیلم و شخصیتهای به یاد ماندنی اش دست و پا می زند ، امتیاز کمی برای یک فیلم نیست و بدون شک راز ماندگاری " شوکران " در همین موضوع است . " شوکران " با گذشت این چند سال رنگ کهنگی به خود نگرفته است و بالعکس روز به روز ارزشهای نامکشوفش آشکار می شود . این امر را می توان از افزایش تعداد عاشقان و هواداران فیلم در طول سالیان اخیر به خوبی استنباط کرد .
این تحلیل در همین جا به اتمام می رسد ، تحلیلی که فقط ادای دینی کوچک نسبت به فیلمی بزرگ بود که لحظات دلپذیری برای من و بسیاری از هم نسلان من و اغلب سینما دوستان پدید آورد . این نقد را به همه ی " شوکران بازها " تقدیم می کنم . بی صبرانه منتظر کامنت ها و نظرات دوستان و سروران عزیز در مورد این مطلب هستم .
پس از نگارش ۱ : آقای میثم انصافی لطف کردند و صدمین کامنت را دقیقا در دومین ماه راه اندازی این وبلاگ در قسمت نظرات نوشتند . از تعداد بازدید کنندگان این وبلاگ هم اطلاعی ندارم ( قسمت مربوط به آمار بازدید کنندگان وبلاگ را از دیروز راه انداری کرده ام ) اما جا دارد که از همه ی دوستان عزیزی که در این مدت با کامنت های پر مهرشان سبب دلگرمی اینجانب برای ادامه ی حرکت رو به جلوی این وبلاگ بوده اند ، نهایت تشکر و قدردانی را داشته باشم . مخلص همه ی دوستان و سروران خودم .
پس از نگارش ۲ : پیشاپیش فرا رسیدن نوروز باستانی ، عید ایران و ایرانیان ، را خدمت همه ی دوستان و سروران عزیز تبریک می گویم . آرزوی سلامت و سعادت روز افزون را برای همه ی ایرانیان ، در هر کجای این جهان پهناور که باشند ، از درگاه اهورای پاک خواستارم .
